Meira en bara áhöld: Lítil hversdagsathöfn með matprjónum
Á síðasta áratug hefur íslensk matarmenning tekið hljóðlátum en miklum breytingum. Ferðamenn alls staðar að úr heiminum hafa komið hingað til lands og haft með sér nýja strauma og matarhefðir – sem hefur bæði auðgað veitingahúsaflóruna og breytt því hvernig við eldum heima. Á sama tíma hefur sushi löngu fest sig í sessi í íslenskum matvöruverslunum og er orðið hversdagsmatur jafnt sem helgarmatur.
Þótt asísk matargerð sé orðin sjálfsagður hluti af daglegu lífi hér á landi spáum við sjaldnast í hvernig við borðum hana. Flest brjótum við einfaldlega í sundur einnota bambusprjóna úr take-away pokanum án þess að hugsa okkur tvisvar um.
Fyrir mér snýst munurinn fyrst og fremst um hvort maður flýtir sér í gegnum máltíðina eða gefur sér tíma til að setjast niður og njóta hennar. Grófir einnota prjónar gera sitt gagn, en sléttir og vel vandaðir viðarprjónar fara betur í hendi og gefa borðhaldinu hlýlegri blæ – jafnvel þótt maður sé bara að borða sushi úr búðinni á þriðjudagskvöldi.
Áður en þú grípur næsta par skulum við skoða söguna, mismunandi stíla og litlu hefðirnar á bak við matprjóna.
Uppruni matprjóna
Þar sem fyrstu áhöldin voru gerð úr náttúrulegum efnum á borð við tré og bambus sem brotna niður með tímanum er nákvæmur uppruni matprjóna hulinn móðu fortíðar. Fornleifafundir og gömul rit gefa okkur þó nokkuð skýra mynd af því hvernig þeir urðu til.

Málmprjónar frá Tang-veldinu (618–907). Almenningseign (Public Domain) í gegnum The Metropolitan Museum of Art.
Elstu þekktu matprjónarnir – sem voru steyptir úr bronsi – fundust í Yin-rústunum í Henan-héraði í Kína og eru um 3.000 ára gamlir, þótt viðarprjónar hafi að öllum líkindum verið notaðir öldum fyrr. Í upphafi voru þeir þó alls ekki borðbúnaður, heldur langar eldunarpinnar sem notaðir voru til að ná í mat úr sjóðandi pottum án þess að brenna sig.
Um 400 e.Kr. leiddi fólksfjölgun og skortur á eldiviði til þess að farið var að skera mat í smærri bita svo hann eldaðist hraðar. Þar sem maturinn var þegar skorinn niður í eldhúsinu var ekki lengur þörf á hnífum við matarborðið – breyting sem konfúsíusarheimspeki ýtti enn frekar undir, enda voru beitt hnífsblöð við borðið talin tákna ofbeldi og raska friði samverustundarinnar. Matprjónarnir tóku því einfaldlega við hlutverkinu.
Á tímum Tang- og Song-veldanna (frá 7. til 13. öld) hafði grunnform matprjóna – tveir mjóir, keilulaga stafir um 20 til 25 sentímetrar að lengd – að mestu fest sig í sessi eins og við þekkjum þá í dag. Þar sem þessi einfalda hönnun var bæði þægileg og auðveld í meðförum leið ekki á löngu þar til hún barst út fyrir landamæri Kína.
Hvar í heiminum eru matprjónar notaðir?
Frá uppruna sínum í Kína breiddust matprjónar út um Austur- og Suðaustur-Asíu með verslun, fólksflutningum og sameiginlegri matarmenningu. Í dag er talið að um 1,5 til 2 milljarðar manna noti þá daglega.

Þeir eru aðalborðbúnaðurinn í Kína, Japan, Kóreu og Víetnam, og eru einnig mikið notaðir samhliða skeiðum og göfflum í Taívan, Singapúr, Taílandi, Laos og Kambódíu – sérstaklega þegar borðaðir eru núðluréttir. Eftir því sem prjónarnir bárust á nýjar slóðir aðlagaði hvert svæði lengd þeirra, þyngd og efnivið að sínum eigin borðsiðum og matargerð.
Kínverskir, japanskir og kóreskir matprjónar
Við fyrstu sýn virðast allir matprjónar nokkuð svipaðir. Ef þú tekur hins vegar upp nokkur pör frá mismunandi löndum finnurðu strax muninn á því hvernig þeir liggja í hendinni.
| Einkenni | Kínverskir (Kuàizi) | Japanskir (Hashi) | Kóreskir (Jeotgarak) |
|---|---|---|---|
| Lengd | Langir (23–25 cm) — hannaðir til að teygja sig í sameiginlega rétti | Styttri (20–22 cm) — miðaðir við einstaklingsskálar | Meðallangir (21–23 cm) |
| Lögun og endar | Ferkantað eða ávalt skaft með flötum, rúnuðum endum | Ávalt skaft sem mjókkar í fínan, oddhvassan enda | Flatt, rétthyrnt skaft með meðalbreiðum endum |
| Hefðbundið efni | Viður eða bambus | Lakkaður eða náttúrulegur viður | Ryðfrítt stál (áður fyrr kopar eða silfur) |
| Henta best fyrir | Wok-rétti, dumplings og sameiginlegar máltíðir | Sushi, að tína bein úr fiski og fínlega framsetningu | Kóreskt BBQ, hálar núðlur og smárétti (banchan) |

Kínverskir matprjónar úr viði. Mynd: Juan Encalada á Unsplash.
Smá játning frá mínu eigin eldhúsborði: Þótt núverandi matprjónaúrvalið okkar samanstandi fyrst og fremst af japönskum prjónum – sem ég valdi vegna fínlegs handbragðs, mjórra enda og listrænna mynstra – verð ég að viðurkenna að dagsdaglega nota ég sjálf helst kínverska matprjóna. Þar sem þeir eru örlítið breiðari og traustari finnst mér þeir einstaklega þægilegir og stöðugir í hendi. Þeir skarta kannski ekki alltaf hinum klassísku máluðu mynstrum sem japönsk sett eru þekkt fyrir, en hefðbundin kínversk hönnun leggur oft áherslu á fínlegan útskurð, náttúrulegar æðar og fegurð viðarins sjálfs. (Fylgist endilega með, því ég vonast til að bæta völdum kínverskum matprjónum við úrvalið í búðinni á næstunni!)
Hvað er gott að hafa í huga þegar keyptir eru matprjónar?

Lökkuð skál með japönskum nýárshátíðarmat (Teisai Hokuba, Edo-tímabilið). Almenningseign í gegnum The Metropolitan Museum of Art.
Á flestum íslenskum heimilum eru matprjónar ekki notaðir í morgun-, hádegis- og kvöldmat alla daga. Þess í stað eru þeir teknir fram þegar okkur langar að gera máltíðina aðeins hátíðlegri – hvort sem það er heimalagað sushi á föstudagskvöldi, rjúkandi ramen-skál eða matarboð með vinum.
Eftir því fyrir hvern þú ert að versla geta nokkur smáatriði skipt sköpum.
Að kaupa fyrir sjálfan sig: Upplifun eða hversdagsleg þægindi
Ef þú kannt að meta stemninguna við borðið: Veldu náttúrulegan eða lakkaðan við. Viðarprjónar eru hlýir, léttir og náttúrulegir í hendi og gefa mun betra grip á hálum núðlum eða sushi-bitum en plast eða málmur. Sett á borð við Fish Harvest eða Oriental Forest (sem inniheldur fimm pör úr mismunandi viðartegundum) gerir venjulegt kvöldverðarborð strax hátíðlegra.


Ef þú setur þægindin í forgang: Hafðu umhirðuna í huga. Handgerðir og lakkaðir viðarprjónar eiga aldrei að fara í uppþvottavél, þar sem mikill hiti og sterk uppþvottaefni geta undið viðinn og eyðilagt áferðina með tímanum. Það er þó örstutt verk að skola þá í volgu vatni með mildri sápu og þurrka með viskastykki – en ef þú vilt áhöld sem mega fara beint í uppþvottavélina eftir annasaman dag henta ómeðhöndlaður bambus eða ryðfrítt stál betur.
Að kaupa í gjöf: Lítil tækifærisgjöf eða stærri pakki

Fyrir smekklega hversdagsgjöf: Ef þú ert á leið í matarboð eða vantar litla innflutningsgjöf er fimm para viðarsett í fallegum en einföldum umbúðum (eins og klassíska japanska settið okkar Sakura Harmony) bæði nytsamlegt, auðvelt að pakka inn og mun eftirminnilegra en enn ein vínflaskan.

Fyrir stærri tímamót: Í brúðkaups-, stórafmælis- eða jólagjöf er fallegt að velja sett í skreyttum gjafaöskjum eða sett sem innihalda prjónahvílur í stíl – á borð við Mt. Fuji gjafaöskjuna eða Japanese Cherry Blossom settið. Í austur-asískri menningu fylgir því hlý táknræn merking að gefa matprjóna: með því óskar maður viðtakandanum allsnægta og góðra máltíða um ókomin ár – og þegar pari er gefið sett táknar það tvo helminga sem eiga saman.
Sjarminn við prjónahvílur
Ef þú hefur einhvern tímann borðað á hefðbundnum kínverskum eða japönskum veitingastað hefur þú líklega tekið eftir örlitlum postulíns- eða viðarhlut við hliðina á disknum. Á ensku kallast þetta chopstick rests, en á íslensku má kalla þá prjónahvílur eða prjónapúða.

Þegar ég ólst upp í Kína kölluðum við þá alltaf kuàizi zhěn (筷子枕) – sem þýðir bókstaflega „prjónakoddar“ (þótt kuàizi jià, eða „prjónastandur“, sé einnig algengt) – en í Japan nefnast þeir hashioki. Hvað sem við köllum þá líta þeir út eins og örsmáir koddar fyrir prjónana á milli bita og gegna tveimur skemmtilegum hlutverkum við borðið:
-
Notagildi: Með því að hvíla odda prjónanna á standi helst dúkurinn hreinn og ávalir viðarprjónar rúlla ekki út af borðinu.
-
Fágun og stemning: Það að eiga fastan stað til að leggja prjónana frá sér færir borðhaldinu lágstemmda fágun og natni. Í stað þess að láta þá jafnvægislistast á brún skálar eða disks gerir prjónahvílan máltíðina aðeins vandaðri – og einfaldlega ánægjulegri.
Þótt við seljum ekki stakar prjónahvílur sérstaklega að svo stöddu fylgja postulínsprjónahvílur í stíl með nokkrum af gjafasettunum okkar – þar á meðal Japanese Rabbit og Japanese Cherry Blossom settunum – tilbúnar til að setja punktinn yfir i-ið á borðinu.
Það þarf ekkert stórt matarboð til að njóta fallegs borðbúnaðar. Jafnvel á venjulegu virku kvöldi er það lítið merki um natni að velja vandaða matprjóna fram yfir einnota bambus – smáatriði sem gerir fljótlega máltíð að stund sem vert er að setjast niður fyrir.